Julian van Norwich — de Engelse anker-nonne die God 'moeder' noemde

Wie was Julian van Norwich

Laat me je voorstellen aan een vrouw die zo bescheiden was dat wij zelfs haar echte naam niet zeker weten.

Ze werd geboren rond 1342, in Norwich, Engeland. We weten niet wie haar ouders waren. We weten niet of ze jong getrouwd was. We weten dat zij op haar dertigste, in mei 1373, zeer ernstig ziek werd — zo ziek dat haar vader werd gehaald om haar te zegenen voor haar dood. De priester kwam met een kruisbeeld. Julian keek ernaar.

En op dat moment — terwijl zij in haar ziekbed lag en dacht dat zij ging sterven — ontvouwde zich een reeks van zestien visioenen. Geen hallucinaties. Niet droomachtige beelden. Iets veel concreters: een doordringend zien van de werkelijkheid onder de gewone werkelijkheid. Een ontmoeting met Christus waarin hij haar dingen vertelde die haar de rest van haar leven zouden bezighouden.

Zij stierf niet. Binnen een paar dagen was ze beter. En ze besloot dat wat zij had ontvangen moest worden bewaard — niet voor haar eigen roem, maar omdat het misschien voor anderen van nut kon zijn.

Zij werd een ankeres — een vorm van religieus leven die in de Middeleeuwen bestond. Een ankeres liet zichzelf officieel inmetselen in een klein vertrek naast een kerk. Drie kleine ramen: één om de mis bij te wonen, één om eten binnen te krijgen, één voor bezoekers die om advies kwamen. En daar zou zij de rest van haar leven blijven — niet kloosterleven, niet vrij leven, maar vrijwillige radicale afscheiding met één doel: wat je hebt ontvangen door te geven aan wie komt vragen.

Dertig jaar overdacht zij haar visioenen. En toen schreef zij The Revelations of Divine Love — twee versies, een korte (kort na 1373) en een lange (ongeveer 1395-1413). Zij is daarmee waarschijnlijk de eerste vrouw die een boek in het Engels heeft geschreven. Het oudste bewaarde manuscript dateert uit ongeveer 1413. We zijn dus 650 jaar verwijderd van haar stem.

En die stem — dat is wat ons nu interesseert.

Wat zij zag dat niemand voor haar had durven schrijven

De dominante religieuze taal van Julian's tijd was streng. God als vader, koning, rechter. Christus als Heer, als almachtige, als degene die oordeelt. Zonde was overal. Schuld was het centrale gevoel dat een gelovige moest cultiveren. Het paradijs of de hel hing af van hoe goed je je had gedragen.

In die cultuur zag Julian iets totaal anders.

Zij zag dat God niet woedend is op mensen om hun zonde. Dat God niet boos is. Dat God niet straf zoekt. Integendeel — zij zag dat God meer verdriet had om het lijden van mensen dan zij zelf hadden, en dat alles wat mis leek, uiteindelijk tot heelheid zou komen.

Haar beroemdste regel — die nog steeds, 650 jaar later, op kaarten en muren in kerken staat — is:

Alle zal wel zijn, en alle zal wel zijn, en alle manier van ding zal wel zijn.

Dat lijkt simpel. Zelfs oppervlakkig. Maar let op de context. Dit werd geschreven in een tijd van de Zwarte Pest — Julian had als kind de eerste grote epidemie meegemaakt, waarbij in Norwich alleen al tussen 1348 en 1349 naar schatting de helft van de bevolking stierf. Ze had zelf bijna in haar dertigste jaar doodgegaan. Dit is iemand die wist wat lijden was.

En toch, vanuit die kennis, durfde zij te schrijven: alle zal wel zijn. Niet als ontkenning van pijn. Niet als goedkope troost. Als iets wat zij had gezien, dat onder het lijden aan het werk was.

God als moeder

Maar het meest radicale wat Julian schreef — en de reden dat zij pas in de 20e eeuw een groter publiek vond — is hoe zij God noemt.

Zij noemt God moeder.

Niet als metafoor. Niet als voetnoot. Niet als "en ook moederlijk, in zekere zin". Zij zegt letterlijk dat Christus onze moeder is, dat God moeder is, dat de Drie-eenheid moederlijk werkt.

Luister naar deze passage:

Zoals echt onze vader is God, zo echt is onze moeder God. En dat toonde Hij mij — dat wij allen in Hem gevestigd zijn, en Hij in ons, en Hij ontvangt alles wat wij doen met grote blijdschap.

En elders:

Onze moeder, Christus, draagt ons in haar lichaam en voedt ons met haar borst. Geen enkele vrouwelijke moeder kan dit zo volledig doen als Hij.

Voor Julian was dit geen metafoor. Zij zag het zo. In een van haar visioenen werd haar getoond hoe Christus ons voedt — niet alleen met geestelijk voedsel, maar met een aanwezigheid zo moederlijk dat zij de menselijke moederfiguur overstijgt.

Dit was, in de 14e eeuw, gevaarlijk grondgebied. Sommige vrouwelijke mystici werden voor minder al ketters verklaard. Julian was verstandig — zij plaatste al haar inzichten binnen de christelijke orthodoxie, verwees naar de kerkelijke leer, benoemde dat zij "een gewone vrouw" was. Maar de kracht van wat zij zag kwam er doorheen.

En nog belangrijker: het is niet anti-masculien. Julian neemt Vader-God niet weg. Zij voegt Moeder-God toe. God is voor haar groter dan de binaire taal van haar tijd — en dat durft zij te zeggen.

Wat dit voor vrouwen nu betekent

Je hoeft niet christelijk te zijn om door Julian geraakt te worden.

Wat zij heeft gezien en opgeschreven raakt aan een universeel probleem: wanneer het heilige of het goddelijke of "de kern van alles" wordt uitsluitend in mannelijke termen geformuleerd, verliezen vrouwen een stuk toegang. Niet omdat God echt mannelijk is. Omdat de woorden en beelden alleen mannelijk zijn.

Julian doorbrak dat.

En zij deed het niet door Vader-God af te wijzen. Zij deed het door eraan toe te voegen. Door te zeggen: kijk, dit stuk — het dragende, voedende, afgestemde — is ook aanwezig. Laat ons dat moeder noemen, net zoals we het andere vader noemen.

Voor vrouwen die worstelen met klassiek-religieuze achtergrond, is dat een brug. Je hoeft niet te kiezen tussen de traditie waarin je bent opgegroeid en een nieuwe vrouwelijke spiritualiteit. Julian toont dat ze onder de taal samen kunnen liggen. Dat vrouwelijk heilig en mannelijk heilig allebei al in de oude bronnen aanwezig waren — bij wie durfde te kijken.

"Alle zal wel zijn" als lichamelijke praktijk

Er is iets bijzonders aan Julian's beroemde zin dat je in de eerste lezing misschien mist. Zij zegt het drie keer:

Alle zal wel zijn, en alle zal wel zijn, en alle manier van ding zal wel zijn.

Waarom drie keer? In de tekst zelf legt ze uit dat de drievoudige herhaling niet stijl is, maar inhoud. De drie herhalingen staan voor:

1. Alle nu zal wel zijn
2. Alle straks zal wel zijn
3. Alle manier van ding — elke dimensie, elke laag, elke schaal — zal wel zijn.

Dat is veel krachtiger dan een simpele optimistische frase. Het is een oefening. Een mantra, als je wilt. Iets dat je niet één keer zegt, maar drievoudig inademt.

En het werkt als lichamelijke praktijk:

Ga ergens rustig zitten. Adem in. Op de uitademing fluister je, of denk je: alle zal wel zijn.

Tweede adem in. Op de uitademing: en alle zal wel zijn.

Derde adem in. Op de uitademing: en alle manier van ding zal wel zijn.

Drie ademhalingen. Drie herhalingen. Meer niet.

Dat is een eeuwenoude vrouwelijke gebeds-praktijk, in één minuut. Je gebruikt geen techniek uit het oosten. Je gebruikt de stem van een vrouw uit de Engelse middeleeuwen die dit zag en het opschreef zodat jij het nu kon doen.

Waar zij nog meer over schrijft

Julian's Revelations is een rijk boek. Behalve de beroemde zin en de moeder-God-passages, bevat het:

Haar visioen over de hazelnoot. In een van haar visioenen ziet Julian een klein rond ding in haar hand, zo groot als een hazelnoot. Zij vraagt wat het is, en krijgt te horen: "Het is alles wat is gemaakt." Dat is heel pittig. Alles wat bestaat, samengevat in iets zo klein als een hazelnoot. Het houdbaar houden daarvan, schrijft Julian, is alleen mogelijk "omdat God het liefheeft".

Haar leer over zonde. Julian's visie op zonde is nagenoeg radicaal. Zij schrijft: "Ik zag geen toorn in God." Zij zag dat God toorn simpelweg niet heeft — dat die eigenschap alleen in de menselijke ervaring bestaat en in onze interpretaties, niet in wat Julian werkelijk zag.

Haar begrip van "one-ing". Julian gebruikt het bijzondere werkwoord one-ing (in haar Midden-Engels: oonyng) om te beschrijven wat er gebeurt wanneer een ziel zich verenigt met God. Niet versmelten. Niet opgaan. Één worden in een specifieke manier — wij blijven wij, God blijft God, en toch zijn we één. Dat is wat moderne mystici nu non-dualiteit zouden noemen, maar Julian had er 650 jaar geleden al een werkwoord voor.

De vrouwelijke lijn die zij doordraagt

Julian staat niet alleen. Zij behoort tot een golf van vrouwelijke mystici die in de 12e-14e eeuw opvallend tegelijk verschenen in verschillende delen van Europa:

• Hildegard van Bingen (1098-1179, Duitsland) — de visioenair
• Mechthild van Maagdeburg (1207-1282, Duitsland) — begijn-mystica
• Hadewijch van Antwerpen (13e eeuw, Nederland/België) — "minne"-mystica
• Marguerite Porete (13e eeuw, Frankrijk) — verbrand voor haar boek
• Teresa van Avila (1515-1582, Spanje) — drie eeuwen later, maar in dezelfde lijn

Elk van hen schreef iets nieuws dat haar mannelijke tijdgenoten niet hadden geschreven. Elk van hen werd op verschillende manieren genegeerd, onderdrukt, of zorgvuldig gemarginaliseerd. Het werk van Porete werd pas in 1946 weer als van haar erkend; het manuscript van Hadewijch werd pas in de 19e eeuw herontdekt; Julian's boek werd pas in de 20e eeuw breed toegankelijk.

Dat is belangrijk om weten. Deze stemmen waren er altijd. Zij kwamen niet plotseling tevoorschijn in onze tijd. Wij zijn hun luisteraars — niet hun uitvinders.

Wat je kan meenemen

Als je één ding van Julian meeneemt: haar drievoudige "alle zal wel zijn" is een praktijk die werkt.

Niet omdat zij zegt dat alles oké is. Zij zegt niet dat.

Zij zegt: in de eindrealiteit, onder wat jij nu ziet, is iets aan het werk dat je nu niet volledig kunt zien, en op termijn — niet als hemel na dit leven, maar als de diepe structuur van alles — zal heelheid blijken. Daar mag je op rusten, ook als je nu niet weet hoe.

Dat is niet goedkope hoop. Dat is vermoeide wijsheid.

---

Dieper gaan

In Module IV — Schaduw & Schaamte gebruiken we Julian's visie op zonde en haar radicale ontkenning van goddelijke toorn als tekstueel tegenwicht bij werk met schaamte. Vrouwen die door verdriet, schaamte, trauma-verhalen hebben gelopen vinden in Julian vaak een stem die zij niet eerder in christelijke traditie hebben gehoord — een stem die niet oordeelt.

Trede 2 leest in week 9 de passage over "God als moeder" hardop en werkt met hoe vrouwelijke beelden van het heilige je eigen moederlijke kracht kunnen helpen herkennen.